Σήμερα φιλοξενούμε στο Literature την ποιήτρια Ειρήνη Παραδεισανού, με αφορμή την πέμπτη ποιητική της συλλογή «Αγέννητο άγαλμα» (εκδόσεις Βακχικόν, 2024). Η Ειρήνη Παραδεισανού στην εν λόγω ποιητική συλλογή, κινείται ανάμεσα στο βίωμα, τη μνήμη και τη φιλοσοφική αναζήτηση. Με λόγο λιτό αλλά βαθιά αισθαντικό, συνθέτει τέσσερις ενότητες με ποιήματα που λειτουργούν σαν θραύσματα μιας ενιαίας αναζήτησης: της σχέσης του ανθρώπου με το άρρητο, τη μνήμη και την τέχνη. Χωρίς τίτλους, με λατινική αρίθμηση, τα ποιήματα μοιάζουν με γλυπτά που βρίσκονται σε διαδικασία διαμόρφωσης. Ένα έργο που προσκαλεί τον αναγνώστη να γίνει μάρτυρας μιας αέναης γέννησης, εκεί όπου η ποίηση και η τέχνη παραμένουν πάντα ανοιχτές δυνατότητες.

Η Ειρήνη Παραδεισανού γεννήθηκε το 1972. Κατάγεται από το Ρέθυμνο Κρήτης. Είναι Φιλόλογος και κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στη Φιλοσοφία. Εργάζεται στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Την ευχαριστούμε θερμά για τη συνέντευξη που μας παραχώρησε.

Κατερίνα Λιάτζουρα, Φεβρουάριος 2025

Ο τίτλος της συλλογής, «Αγέννητο άγαλμα», εμπεριέχει μια αίσθηση προσμονής και δημιουργίας, παραπέμποντας όμως σε κάτι που δεν έχει ακόμα μορφοποιηθεί πλήρως. Πώς τον επιλέξατε και τι συμβολίζει για εσάς;

Και στα πέντε βιβλία μου έχω την αίσθηση ότι οι τίτλοι με επιλέγουν, δεν τους επιλέγω. Το Αγέννητο άγαλμα είναι ο τελευταίος στίχος ενός ποιήματος για την ποίηση. Πιο πολύ μιλάει για την αίσθηση του ανεκπλήρωτου, μια οικεία αίσθηση, πιστεύω, σε κάθε άνθρωπο που αποτολμά αυτό το ριψοκίνδυνο ταξίδι. Βουτάς στα βαθιά και δεν ξέρεις πού θα σε βγάλει. Είναι πολύ εύστοχο αυτό που λέτε! Πράγματι παραπέμπει σε κάτι που αποζητά τη μορφή για να υπάρξει. Μα αυτό δεν είναι και το ρίσκο της λευκής σελίδας; Βέβαια ποτέ δεν μου συνέβη – μέχρι τώρα τουλάχιστον – να σταθώ μπροστά στη λευκή σελίδα και να το παλέψω πολύ για να γράψω. Πιο πολύ το αντίστροφο μου συμβαίνει. Να έρχονται οι εικόνες και να τις κρατώ μέσα μου πασχίζοντας να μην γράψω. Νιώθω πως το ποίημα είναι σαν το παλιό κρασί. Όσο μένει στο μπουκάλι και δεν πίνεται, τόσο μεστώνει και κάποια στιγμή έρχεται και η ώρα του να το γευτείς. Ποτέ προτού φτάσει η ώρα του. Αγέννητο άγαλμα είναι η ίδια η ποίηση. Τουλάχιστον η δική μου.

Οι τέσσερις ενότητες της συλλογής σας — Η θάλασσα θα μας δικάσει, Της γυναίκας, Ποιήματα που γεννήθηκαν κατά λάθος, Αγέννητο άγαλμα — συνθέτουν έναν πολυδιάστατο ποιητικό κόσμο. Με ποιον τρόπο συνομιλούν μεταξύ τους;

Η πρώτη και η τελευταία ενότητα περιέχουν ποιήματα στα οποία πάσχισα να μιλήσω για το ανεκλάλητο. Εύχομαι να έχουν μέσα τους κάτι αέρινο. Από τη μια η θάλασσα με το αλάτι και το υγρό στοιχείο, την ακατάβλητη δύναμη να μην είναι ποτέ η ίδια ανοίγει τη συλλογή. Και από την άλλη το μάρμαρο με τη δυναμική του παγιωμένου που όμως δεν έχει γίνει ακόμη άγαλμα , γιατί «ο γλύπτης κοιμάται», κλείνει τη συλλογή. Ή μήπως δεν την κλείνει; Ποια ποιητική συλλογή κλείνει; Ποιο ποίημα μπορεί να χαρακτηριστεί ολοκληρωμένο; Στο ενδιάμεσο οι δύο ενότητες που πατούν πιο στέρεα στον κόσμο μας: Της γυναίκας και Ποιήματα που γεννήθηκαν κατά λάθος. Σ’ αυτές επέλεξα να βάλω ποιήματα με πιο έντονο το επικαιρικό στοιχείο και το στοιχείο του κατεπείγοντος. Ποιήματα που μου επιβλήθηκαν από την άγρια εποχή μου.

Πώς αντιλαμβάνεστε τη διαδικασία της γραφής; Είναι μια συνειδητή επιλογή ή κάτι που αναδύεται αναπόφευκτα; Γεννιούνται “κατά λάθος” τα ποιήματα;

Η γραφή για μένα είναι ο τρόπος μου να υπάρχω. Όσο συνειδητό είναι το όνειρο, όσο συνειδητές είναι οι εικόνες που εναλλάσσονται μέσα μου μέρα- νύχτα, άλλο τόσο συνειδητή είναι και η διαδικασία της καταγραφής τους. Τα ποιήματα – τουλάχιστον τα δικά μου– τα νιώθω εξαρχής ως παιδιά που γεννήθηκαν κατά λάθος. Η μάνα τους, όσο τα κυοφορούσε, δεν ήταν και πολύ σίγουρη αν αυτό που της συνέβαινε ήταν κάτι καλό ή κακό. Ένιωθε πάντως πως κάτι συνέβαινε στο σώμα της. Καλό, κακό, αυτό ήταν. Λογοκρισία δεν παίρνει αυτή η διαδικασία. Δεν ξέρω αν καταλαβαίνετε τι θέλω να πω: Τη στιγμή που γράφω το ποίημα, δεν ξέρω αν αυτό που γράφω είναι καν ποίημα. Μπορεί να το απορρίψω μετά. Να σχίσω τη σελίδα. Μπορεί να το θάψω κάπου και να το βρω μήνες μετά. Αν διαβάζοντάς το νιώσω μια έκπληξη, τότε το κρατάω.

Ποιοι ποιητές ή φιλόσοφοι θεωρείτε ότι σας έχουν επηρεάσει περισσότερο στη σκέψη και την ποιητική σας έκφραση;

Δύσκολη ερώτηση αυτή. Δεν ξέρω από πού να αρχίσω και πού να τελειώσω. Σίγουρα οι πρώτοι που επέδρασαν στη σκέψη μου είναι οι αρχαίοι Έλληνες τραγικοί. Υπάρχουν τραγωδίες όπως οι Βάκχαι του Ευριπίδη που με στοίχειωσαν. Η κρητική μου ρίζα μετά : τα ριζίτικα που τραγουδούσε κι ακόμη τραγουδάει ο πατέρας μου, ο Ερωτόκριτος, τα έργα του Κωστή Φραγκούλη που με συντρόφευαν στα παιδικά μου χρόνια μαζί με τους κλασικούς συγγραφείς, ο Καζαντζάκης που λάτρεψα κι αργότερα απομυθοποίησα. Ο Ντοστογιέφσκι μπορεί να μην είναι ποιητής (ή μήπως είναι;) αλλά με καθόρισε, ο Γιώργος Χειμωνάς, ο Φερνάντο Πεσσόα, ο Κ.Π.Καβάφης,ο Καρυωτάκης, όλοι οι ποιητές της γενιάς του 30 και κυρίως ο Σεφέρης και ο Εγγονόπουλος.Ο Τρακλ, η Σύλβια Πλαθ, η Άννα Αχμάτοβα, ο Ντύλαν Τόμας. Ο Σαίξπηρ.

Από φιλοσόφους, σίγουρα και πρωταρχικά ο Πλάτωνας. Έπειτα ο Πορφύριος και ο Πλωτίνος. Ο αιρετικός Τζιορντάνο Μπρούνο. Ο Σοπενχάουερ και η θεωρία του για την ελευθερία της βούλησης. Και τέλος ο Καντ και ο σπουδαίος Σίλλερ με την καθοριστική του επίδραση στον Σολωμό. Η διπλωματική μου εργασία στο μάστερ της Φιλοσοφίας αφορούσε τη θεωρία του Καντ περί ποίησης και την επίδρασή της στον Σίλλερ. Η Κριτική Κριτικής Δύναμης του Καντ και οι Αισθητικές επιστολές του Σίλλερ θα έπρεπε να διδάσκονται σε όλα τα πανεπιστήμια. Για να μη μιλήσω για τη μόδα των εργαστηρίων δημιουργικής γραφής και την απάντηση του Καντ που ανέπτυξα στην εργασία. Θα πικράνω πολλούς …

Βλέπετε την ποίηση ως αισθητική εμπειρία, ηθική στάση ή κάτι άλλο;

Αισθητική και ηθική για μένα ταυτίζονται. Δεν ξέρω αν οι κλασικές μου σπουδές συνέτειναν σ’ αυτό ή αν επέλεξα αυτές τις σπουδές, επειδή ήταν πιο κοντά στην κοσμοθεωρία μου. Η πορεία προς την ομορφιά, όπως ο Σίλλερ τη σκιαγράφησε στις Αισθητικές του επιστολές, καθοδηγεί και τα δικά μου βήματα στον κόσμο μας. Το ξέρω πως ζω σε έναν κόσμο ασχήμιας και βαρβαρότητας. Επιλέγω ωστόσο να αντισταθώ στην περιρρέουσα ασχήμια, με το μόνο δυνατό όπλο: την ομορφιά. Το λέω αυτό στα παιδιά στην τάξη και το παρεξηγούν. Η ρήση του Ντοστογιέφσκι επηρεασμένη από τον Σίλλερ ότι «η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο» τι σχέση μπορεί να έχει με μια εποχή όπως η δική μας; Το μεγάλο πρόβλημα είναι ότι ακόμη και λέξεις όπως η ομορφιά τις έχουν λερώσει. Τι σχέση μπορεί να έχει η ομορφιά ενός γυμνού δέντρου στη χειμωνιάτικη πάχνη με αυτό που ο νέος τύπος ανθρώπου αντιλαμβάνεται ως όμορφο; Η πλαστική «ομορφιά» τι σχέση μπορεί να έχει με αυτό που εγώ πασχίζω να δώσω σε ένα ποίημα; Και πώς να γίνει αντιληπτός ο τρόπος ο δικός μου από ανθρώπους που έχουν μάθει να είναι «βάρβαροι» με τη Σιλλεριανή έννοια; Είναι ερωτήματα με τα οποία έρχομαι αντιμέτωπη καθημερινά. Ωστόσο θα σας πω κάτι που συνέβη λίγες μέρες πριν. Έγραψα ένα ποίημα για την Κλαούντια, το κορίτσι που δολοφόνησαν στα Τέμπη. Το ανέβασα στη σελίδα του Συλλόγου συγγενών των θυμάτων τη μέρα των μεγαλειωδών συλλαλητηρίων και η απήχηση ήταν τεράστια. Δεν έχει σημασία που το όνομά μου δεν το ανέφεραν πουθενά και κυκλοφορούσε αδέσποτο. Μπορεί να με πείραξε τότε.Μπορεί να με στεναχώρησαν και τα σχόλια κάποιων. Τώρα όμως που το βλέπω πιο ψύχραιμα, σκέφτομαι πως έγραψα ένα ποίημα που μπήκε στις καρδιές απλών ανθρώπων. Και αυτό για μένα είναι το μεγαλύτερο βραβείο.

Η επιλογή να μην δώσετε τίτλους στα ποιήματα σας, παρά μόνο μια λατινική αρίθμηση, μοιάζει να υποδηλώνει μια ενότητα ή μια ροή. Τι σας οδήγησε σε αυτή την απόφαση;

Τα περισσότερα απ’ αυτά τα ποιήματα γεννήθηκαν άτιτλα. Αν ήθελα, θα έβρισκα εύκολα κάποιον τίτλο. Δεν ήθελα όμως εκ των υστέρων να τους βάλω έναν τίτλο που θα στερούσε κάτι από την αλήθεια τους. Υπάρχει μια εσωτερική σύνδεση μεταξύ τους που ο ασκημένος αναγνώστης θα μπορέσει, εύχομαι, να διακρίνει. Έτσι κι αλλιώς το ίδιο ποίημα γράφω σε όλα μου τα βιβλία.

Ποιο είναι το αγαπημένο σας ποίημα της συλλογής και γιατί;

Η συλλογή είναι αφιερωμένη στον Δημήτρη, τον σύζυγο της δίδυμης αδερφής μου, που χάσαμε πρόωρα πριν από τρία χρόνια. Το αγαπημένο μου είναι το ποίημα που έγραψα γι’ αυτόν. Παράλληλα είναι και ένα ποίημα που δεν αντέχω να διαβάζω.

Τελικά θα παραμείνει “αγέννητο” το άγαλμα;

Ωραία ερώτηση αυτή! Μακάρι να ήξερα την απάντηση. Ή μήπως όχι; Ίσως είναι καλύτερα να μην τη μάθω ποτέ.

(literature.gr 10.2.2025)