Συνέβη.

Η ποιήτρια Ιωάννα Καραμαλή επανέρχεται στα ποιητικά προσκήνια με την τρίτη ποιητική συλλογή της υπό τον τίτλο «συνέβη.» (εκδόσεις Ενάντια, 2025). Μια συλλογή αποτελούμενη από εικοσιπέντε ποιήματα-κραυγές, ποιήματα που τέμνουν το συλλογικό βίωμα και το θρυμματίζουν σε χιλιάδες μνήμες, ποιήματα που συναποτελούν μια πράξη επανάστασης και ανθρώπινης μαρτυρίας. Γιατί η Καραμαλή για τον άνθρωπο γράφει· για τον άνθρωπο που μαρτυρεί και πονάει. Γράφει για την γυναίκα και για τον άντρα που δεινοπαθούν να σταθούν όρθιοι, αλώβητοι και με αξιοπρέπεια, δίπλα ο ένας στον άλλον. Για αυτούς τους δυο γράφει και για την αέναη πάλη τους, για την αρχέγονη μάχη τους, που από τις εσχατιές του κόσμου ανταγωνίζονται να υπερισχύσουν ο ένας πάνω στον άλλον, άντρας και γυναίκα, ποιος από τους δυο θα επιβληθεί και ποιος θα επικρατήσει ως ο ισχυρότερος, ως ο δυνατότερος. Κι άρχισαν οι λέξεις να βαραίνουν/ κι οι δυο σκυφτοί τις κουβαλούσαμε/ πάντα σε ανάποδη τροχιά/ αντικριστά με μάτια τεντωμένα// […] (Αντικριστά, σελ. 12).

Η Ιωάννα Καραμαλή, ειλικρινής και με βαθιά ενσυναίσθηση, επιχειρεί να αποτυπώσει την εμπειρία της έμφυλης κακοποίησης. Γράφει δίχως υπεκφυγές, χωρίς ποιητικούς μελοδραματισμούς αλλά και χωρίς ωραιοποιήσεις. Δεν εξηγεί και δεν δικαιολογεί. Το έργο της δεν προσπαθεί να «εξυψώσει» τον πόνο σε τέχνη, μα αντιθέτως, τον αναδεικνύει ως ακατέργαστο, ανυπότακτο βίωμα που επιμένει να ζητά ακρόαση. Η ποίηση της κινείται σε μια περιοχή όπου το τραύμα και η ποιητική γλώσσα συναντιούνται με δυσκολία. Η ποιήτρια γνωρίζει καλά ότι το τραύμα δεν χωρά εύκολα στις λέξεις, δεν μπορεί εύκολα να ειπωθεί, κι ας έπαψε το τραύμα της έμφυλης βίας και της γυναικείας κακοποίησης να είναι πια ατομικό, κι ας έγινε στις μέρες μας συλλογικό, κι ας ενώθηκαν φωνές πολλές να απαιτήσουν ισότητα και σεβασμό. Δεν είναι εύκολο μια γυναίκα να φτάσει στην παραδοχή της κακοποίησης της. Πόσο μάλλον στην ίαση των τραυμάτων της.

Η ποιήτρια χρησιμοποιεί γλώσσα λιτή, αυστηρά οικονομική, με μια παγερή ακρίβεια που θυμίζει να λειτουργεί σαν την σιωπή που ακολουθεί μια πράξη βίας. Το αποτέλεσμα είναι μια ποιητική εμπειρία όπου κάθε λέξη αποκτά το βάρος μιας μαρτυρίας. Ο τρόπος που γράφει η Καραμαλή αναδεικνύει την τέχνη της ποίησης, ειδικά σε ότι αφορά την χρήση της συμπύκνωσης του ποιητικού λόγου. Η τεχνική της θυμίζει κάτι από κινηματογράφο, εκεί όπου αποσπάσματα, εικόνες, και σιωπές, μπορούν και δημιουργούν μια σύνθεση χωρίς αφηγηματική συνέχεια αλλά με συναισθηματική συνοχή. Ο αναγνώστης και η αναγνώστρια καλούνται να βιώσουν αυτήν την ροή, καλούνται να συναισθανθούν τις μεγάλες παύσεις της αναπνοής, να αισθανθούν τη διαρκή αστάθεια του λόγου.

Αξιοσημείωτος είναι και ο τρόπος της ποιήτριας να αναφέρεται υπόρρητα στα ζητήματα των σχέσεων και της προβληματικής που ενέχουν ενίοτε οι διαπροσωπικές σχέσεις των δύο φύλων. Στο εναρκτήριο, για παράδειγμα, ποίημα «Ψύχρα» (σελ. 9), το ψύχος λειτουργεί μεταφορικά για την αποξένωση που βιώνει το θύμα μετά τη βία. Δεν υπάρχει θερμότητα ούτε συναίσθημα, παρά μόνο μια ψυχρή, σχεδόν μεταλλική απόσταση από τον κόσμο. Ή στο ποίημα «Αποφυγή» (σελ.10), όπου η ποιήτρια σκιαγραφεί τη διαρκή προσπάθεια των θυμάτων να απομακρύνουν οτιδήποτε τους θυμίζει το κακοποιητικό γεγονός που βίωσαν. Εξίσου έντονες είναι οι ποιητικές εικόνες που δημιουργεί με τους στίχους της η Καραμαλή, όπως στα ποιήματα «Σεντόνια φοβισμένα» (σελ. 19) ή «Χλωμά ποτήρια» (σελ. 30) όπου επιβεβαιώνεται η κοινή παραδοχή πως η βία δεν μένει ποτέ εσώκλειστη στον χώρο της πράξης, όπου διαπράχθηκε, αλλά εισχωρεί εξίσου βίαια στην καθημερινότητα, αλλοιώνει τον οικείο χώρο, τα αντικείμενα, την μνήμη.

Παρόλο που η Καραμαλή μέσα από την ποίηση της πρεσβεύει μια ριζοσπαστική πεποίθηση ότι το ποίημα οφείλει να αγκαλιάζει νοητά τους αδύναμους, τους περιθωριοποιημένους, τους σιωπηλούς της κοινωνία, θέλει ταυτόχρονα να περάσει και το μήνυμα ότι δεν στέκουν μόνοι όσοι και όσες πονούν στον κόσμο αυτό. Συνεπώς η ποιήτρια στέλνει και ένα μήνυμα αισιοδοξίας, όπως για παράδειγμα με τους στίχους στο ποίημα «Λεηλατημένοι» (σελ.14), όπου η ποιήτρια εγκαταλείπει τη φωνή του ατομικού θύματος και περνά σε μια συλλογική ματιά. «Άδεια σώματα / ανεμοδούρια / σε πασσάλους», άνθρωποι που έχουν χάσει τον προσανατολισμό τους, στρέφονται όπου φυσά ο άνεμος, χωρίς δική τους βούληση. Η εικόνα των «χαρταετών που ξέφυγαν / από παιδιών τα χέρια» φέρει τη νοσταλγία της χαμένης αθωότητας, ενώ η καταληκτική σκηνή «γεννώντας τα αστέρια» προτείνει μια συγκρατημένη υπόνοια λύτρωσης. Το ποίημα ισορροπεί ανάμεσα στην απώλεια της αθωότητας και στην αναγέννηση της ανθρώπινης ύπαρξης, δείχνοντας πως μέσα από τον θάνατο του φωτός γεννιούνται νέες, εύθραυστες μορφές ύπαρξης.

Ας σταθώ όμως λίγο και στην σημειολογία του τίτλου «συνέβη.» Το ρήμα απρόσωπο, στην οριστική του αόριστου, με μια τελεία να λειτουργεί ως σιωπηλή σφραγίδα. Ο τίτλος συμπυκνώνει κατά την άποψη μου όλη την πρόθεση και την φιλοσοφία της συλλογής: η πράξη της κακοποίησης έχει συμβεί, δεν μπορεί να αναιρεθεί ούτε να εξωραϊστεί. Αυτή η τελεία είναι το τέλος μιας αθωότητας και ταυτόχρονα η αρχή μιας αφήγησης που δεν επιτρέπει την αποσιώπηση. Η Καραμαλή δεν γράφει για να παρηγορήσει. Θέλει να υποχρεώσει τον αναγνώστη και την αναγνώστρια να σταθούν απέναντι στο αμετάκλητο γεγονός. Το ομότιτλο ποίημα και τελευταίο της συλλογής «συνέβη.» (σελ. 37), λειτουργεί ως κεντρικός άξονας. Η επαναλαμβανόμενη φράση «δεν είναι ποίημα / κι ούτε θα γίνει» δηλώνει μια ριζική άρνηση της αισθητικοποίησης του πόνου. Η Καραμαλή απορρίπτει κάθε ενδεχόμενο να «μεταμορφώσει» το κακοποιητικό γεγονός σε τέχνη, αντίθετα, επιμένει να το αφήσει ωμό, άκαμπτο, ανεπεξέργαστο. Ο στίχος «μπουκέτα από στάχτες» παραπέμπει στα καμένα απομεινάρια της εμπιστοσύνης και της ζωής, ενώ ο «Μάης δακρυσμένος» αντιστρέφει το σύμβολο της άνοιξης και της αναγέννησης, μετατρέποντάς το σε εικόνα λύπης. Το ποίημα ολοκληρώνεται με την ίδια λέξη που το ξεκίνησε· «συνέβη.», μια κυκλική επιστροφή στο αναπόδραστο, μια υπενθύμιση ότι το τραύμα δεν ολοκληρώνεται με τη διήγηση, παραμένει εκεί, επίμονο. Μα κάπου υπάρχει ελπίδα, κάπου υπάρχουν οι αχτίδες που υπαινίσσονται μια νέα αρχή, ως λύτρωση και ως μια αργή και δύσκολη επανασύνδεση με τη ζωή. Εκεί όπου η φρίκη της βίας έχει «στεγνώσει» τη γλώσσα, η ποιήτρια ψάχνει μικρές ρωγμές φωτός, ένα βλέμμα ας πούμε, μια αναπνοή, ένα λουλούδι που ανθίζει παρά την ερειπωμένη ψυχή.

Η ποιητική συλλογή «συνέβη.» της Ιωάννας Καραμαλή προσφέρει ένα ποιητικά άρτιο έργο, που καθιστά την ποίηση αναγκαία, τόσο αισθητικά όσο και κοινωνικά. Αποτελεί ένα σύγχρονο τεκμήριο, μια μορφή επείγουσας αντίστασης απέναντι στη σιωπή και στην αδιαφορία. Η ποιήτρια στέκεται δίπλα στα θύματα, όχι ως αφηγήτρια ή παρατηρήτρια, αλλά ως συμμέτοχος της μαρτυρίας τους, αναδεικνύοντας τη δύναμη της ποίησης να λειτουργεί ως χώρος αλήθειας. Είναι ένα ποιητικό βιβλίο που δεν διαβάζεται απλώς, αλλά βιώνεται. Κι όταν κλείνει, η λέξη «συνέβη.» παραμένει να αιωρείται μέσα μας, ως υπόμνηση, ως κάλεσμα ευθύνης, ως η πιο αληθινή μορφή της ποίησης.

(culturebook.gr 25.11.2025)