Ενσυναίσθηση και αποξένωση

Ο Clemens J. Setz θεωρείται μία από τις πιο ιδιόρρυθμες αλλά και επιδραστικές φωνές της νεότερης γερμανόφωνης λογοτεχνίας, που βραβεύτηκε το 2021 για το σύνολο του έργου του με ένα από τα σημαντικότερα λογοτεχνικά βραβεία της Γερμανίας, το βραβείο «Georg-Büchner-Preis». Τα βιβλία του ξεχωρίζουν για την τολμηρή τους φόρμα, το γκροτέσκο χιούμορ και το ατρόμητο ενδιαφέρον για το περιθωριακό.

Στο αναγνωστικό κοινό ο Setz συχνά ασκεί ταυτόχρονα μια γοητευτική αλλά και μια αποσταθεροποιητική επίδραση: απαιτεί προσοχή, υπομονή και διάθεση να αμφισβητήσει κανείς τις οικείες λογοτεχνικές αντιλήψεις του. Ακριβώς έτσι όμως δημιουργεί εμπειρίες ανάγνωσης που δεν περιορίζονται στη διασκέδαση, αλλά καλλιεργούν ευαισθησία απέναντι σε ζητήματα όπως ο αποκλεισμός, η βία, η ενσυναίσθηση. Το έργο του έχει συμβάλει καθοριστικά στο να εμπλουτιστεί η σύγχρονη γερμανόφωνη λογοτεχνία με προοπτικές του ανοίκειου και της ηθικής αμηχανίας.

Το μυθιστόρημα «Indigo» του Clemens J. Setz, που μεταφράστηκε με ενάργεια από τον Χρήστο Αστερίου για τις εκδόσεις Gutenberg (2025), ανήκει σε εκείνα τα έργα που αρνούνται να υπαχθούν σε σαφή ειδολογικά ή ερμηνευτικά σχήματα. Ο Αυστριακός συγγραφέας πλάθει έναν κόσμο πολύ κοντινό στον δικό μας, ο οποίος όμως διαπερνάται από μια παράξενη ασθένεια, το λεγόμενο σύνδρομο Indigo. Τα άτομα που το φέρουν – συνήθως παιδιά και έφηβοι – εκπέμπουν μια αόρατη ακτινοβολία που προκαλεί στους άλλους ναυτία, πονοκεφάλους ή ακόμη και σοβαρά σωματικά συμπτώματα. Έτσι, τα “παιδιά Indigo” μετατρέπονται σε απόβλητους, απομονώνονται σε ειδικά ιδρύματα και ταυτόχρονα λειτουργούν ως οθόνες προβολής κοινωνικών φόβων, επιστημονικών λόγων και μηχανισμών εξουσίας. Να σημειώσω εδώ, ότι τέτοια ασθένεια δεν υπάρχει. Κάνοντας μια σύντομη έρευνα στο διαδίκτυο, μπορεί κανείς να διαπιστώσει, ότι ο όρος “παιδιά Indigo” απαντάται σε μελέτες κάποιων υποστηρικτών εσωτεριστικών ιδεών, που τον χρησιμοποιούν για να χαρακτηρίσουν ορισμένα παιδιά, στα οποία αποδίδουν ιδιαίτερες ψυχικές και πνευματικές ιδιότητες και ικανότητες, και τα οποία παιδιά αναγνωρίζονται από το χαρακτηριστικό χρώμα της αύρας τους, που είναι το μπλε του Indigo ή αλλιώς το χρώμα λουλακί. Ο όρος αυτός φυσικά δεν υποστηρίζεται από επιστημονικά πορίσματα της ψυχολογίας, της παιδοψυχιατρικής ή της παιδαγωγικής και βρήκε ελάχιστη έως καθόλου απήχηση στον επιστημονικό λόγο.

Το μυθιστόρημα ξετυλίγεται μέσα από τις οπτικές δυο αφηγητών: του “Clemens J. Setz“, – ενός λογοτεχνικού alter ego του ίδιου του συγγραφέα -, και ενός νέου άντρα, του “Robert Tetsel“ που στην παιδική του ηλικία υπέφερε από το σύνδρομο Indigo. Ο πρώτος υπήρξε καθηγητής μαθηματικών που δίδασκε σε ένα οικοτροφείο όπου εσωκλείονταν και απομονώνονταν “παιδιά Indigo“, που όμως απολύθηκε από την θέση του όταν άρχισε να ερευνά την μυστηριώδη εξαφάνιση των τροφίμων, και ο δεύτερος παλιός τρόφιμος του οικοτροφείου και μαθητής του καθηγητή. Αυτή η διπλή αφήγηση – αν και σε πολλά σημεία εσκεμμένα περίπλοκη και συγχυσμένη – δημιουργεί ένα πολυδιάστατο κείμενο που κινείται ανάμεσα σε μυθοπλασία, ψευδο-ντοκιμαντερίστικες παρεμβολές και δοκιμιακoύς αναστοχασμούς.

Αν θεωρήσουμε αρετή ενός μυθιστορήματος τη συστηματική αποσταθεροποίηση του αναγνώστη και της αναγνώστριας, τότε το έργο του Setz είναι ευφυέστατο. Δεν είναι ποτέ σαφές αν η ασθένεια είναι πραγματική ή κατασκεύασμα, μια μεταφορά για τον αποκλεισμό, μια αντανάκλαση της αυτιστικής εμπειρίας ή σχόλιο σε μια παρανοϊκή κοινωνία. Ο Setz στήνει επίτηδες ίχνη, παραθέτει αποσπάσματα από φανταστικές μελέτες, ενσωματώνει ψευδοϊστορικά κείμενα και τυλίγει την αφήγηση σε μια ατμόσφαιρα ανοίκεια. Αυτό το «ντοκιμαντερίστικο μέσα στο φανταστικό» καθιστά το «Indigo» ένα παιχνίδι με τα επίπεδα της πραγματικότητας και της λογικής: διανοητικά προκλητικό αλλά και ψυχολογικά ανησυχητικό.

Σε θεματικό επίπεδο, ο Setz θίγει ερωτήματα γύρω από την ενσυναίσθηση και την αποξένωση. Τι σημαίνει να ζεις σε μια κοινωνία που χαρακτηρίζει ορισμένα σώματα ή υπάρξεις ως επικίνδυνα, τοξικά ή αφόρητα; Τα “παιδιά Indigo“ δεν είναι θύτες αλλά θύματα της ίδιας τους της παρουσίας· κι έτσι το πρόβλημα του αποκλεισμού οξύνεται δραματικά. Παράλληλα, ο συγγραφέας δείχνει πώς γύρω από μια τέτοια “ασθένεια“ αναπτύσσονται αμέσως οικονομικές και εξουσιαστικές δομές: έρευνες, ιδρύματα, κρατικοί κανονισμοί, δημοσιογραφική εκμετάλλευση. Μια αλληγορία ίσως που παραπέμπει ευθέως σε πραγματικούς μηχανισμούς στιγματισμού μειονοτήτων ή ασθενών.

Σε επίπεδο ύφους, ο Setz διακρίνεται για τον συνδυασμό της εξονυχιστικά περιγραφικής λεπτομέρειας και της αδιαμφισβήτητα εμπνευσμένης φαντασίας. Συσσωρεύει παρατηρήσεις, παρεκβάσεις και ιδιοτροπίες, που αρχικά μοιάζουν ασύνδετες, αλλά σταδιακά υφαίνουν ένα πυκνό πλέγμα νοημάτων. Η γλώσσα κινείται από την ψυχρή περιγραφή στην ειρωνεία και από εκεί σε εκρηκτικές εικόνες. Αυτή η αισθητική στρατηγική μπορεί να γοητεύσει, αλλά και να κουράσει: το «Indigo» απαιτεί υπομονή, προσοχή και προθυμία να αντέξει κανείς την αμφισημία.

Αν κάτι μπορώ να θεωρήσω αδύνατο σημείο του βιβλίου, είναι ίσως η πληθωρικότητα του. Ορισμένα τμήματα μοιάζουν με ασκήσεις ύφους ή με παραθέσεις ψευδο-ντοκουμέντων, που μοιάζουν να μην έχουν τελειωμό. Ωστόσο, αυτή η υπερφόρτωση θεωρώ ότι ενδεχομένως να είναι συνειδητή: ο Setz σκηνοθετεί τον χαώδη κόσμο της υπερπληροφόρησης, των υποθέσεων και των αφηγήσεων – έναν κόσμο όπου η αλήθεια δεν είναι ποτέ καθαρά προσδιορίσιμη.

Πάντως ιδιαίτερα διχασμένη υπήρξε η υποδοχή του «Indigo» και από τους κριτικούς του γερμανόφωνου λογοτεχνικού χώρου. Ορισμένοι κριτικοί επαίνεσαν τον Clemens J. Setz για την τολμηρή του φόρμα, τη σύντηξη ψευδο-ντοκουμέντου και μυθοπλασίας, καθώς και για το φιλοσοφικό βάθος του μυθιστορήματος, το οποίο μπορεί να διαβαστεί ως αλληγορία για τον κοινωνικό αποκλεισμό και την κατασκευή της πραγματικότητας. Και ιδιαίτερα υπογραμμίστηκε η πνευματική αποσταθεροποίηση που προκαλεί ηθελημένα ο Setz στο αναγνωστικό κοινό. Άλλες φωνές, αντίθετα, άσκησαν κριτική στην υπερφόρτωση του κειμένου, στις πολυάριθμες παρεκβάσεις και στη συχνά δυσπρόσιτη δομή, που εκλήφθηκε ως αυτοσκοπός. Έτσι, ενώ για κάποιους το «Indigo» αποτελεί ένα τολμηρό αριστούργημα της σύγχρονης λογοτεχνίας, για άλλους δεν είναι παρά ένα υπερφιλόδοξο και δυσπρόσιτο πείραμα, που περισσότερο κουράζει παρά εμπλουτίζει τον αναγνώστη και την αναγνώστρια.

Τελικά, αυτό που έμεινε σε μένα από το «Indigo» είναι η εμπειρία της ανάγνωσης και ότι πρόκειται για ένα περίπλοκα δομημένο μυθιστόρημα. Σαφέστατα πρόκειται όμως για ένα κείμενο που αναδεικνύει κοινωνικά ζητήματα όπως η ασθένεια και η απομόνωση που προκαλεί σε ασθενείς και φροντιστές, για την ευθραυστότητα της πραγματικότητας, αλλά και για τη δύναμη των ιστοριών που πλάθουμε γι’ αυτήν. Ο Clemens J. Setz παραδίδει ένα έργο που αντιστέκεται στην εύκολη κατανάλωση, αλλά ακριβώς μέσα από τη δυσκολία και την πολυπλοκότητά του αφήνει ένα έντονο αποτύπωμα και αξίζει σε κάθε περίπτωση να ιχνηλατηθεί.

(literature.gr 3.9.2025)