Το πρώτο πράγμα με το οποίο συνομίλησε ο άνθρωπος, ακόμα πριν καν δημιουργηθεί το εργαλείο συνεννόησης των ανθρώπων, η γλώσσα, είναι η φύση. Η φύση που δεν χρειάζεται ιδιαίτερη γλώσσα, ούτε κώδικες και συνθηματικά για να συνομιλήσει και να αλληλεπιδράσει κανείς μαζί της. Αρκούν οι αισθήσεις, η όραση, η όσφρηση, η αφή, η γεύση και η ακοή. Αυτό δηλαδή το βιολογικό σύστημα που συλλέγει πληροφορίες απ΄ ό,τι υπάρχει γύρω του και το μεταφράζει σε αισθητικότητα, σε αίσθημα και για να το πάμε και πιο πέρα, τελικά αυτά τα σήματα του νευρικού μας συστήματος μεταπλάθονται σε συναισθήματα.

Αξιοθαύμαστο πραγματικά είναι πως τα φυτά παρόλο που δεν έχουν νευρικό σύστημα όπως ο άνθρωπος μπορούν να αισθανθούν το φως, τη θερμοκρασία, την μηχανική πίεση, τις διάφορες χημικές ουσίες.

Νομίζω πως αυτά είχαν ως εφαλτήριο οι ποιήτριες για να γράψουν αυτό το βιβλίο. Και όχι μόνο. Η φύση έτσι κι αλλιώς ορίζει τα πάντα, όρισε την αρχή και κάποια στιγμή, πιθανόν, θα ορίσει και το τέλος του σύμπαντος. Με τις λειτουργίες της αλλά και τους συμβολισμούς της καθορίζει τη ζωή των έμβιων όντων, μεταξύ αυτών και του ανθρώπου.

Κι όλα τα λουλούδια μαζί είτε είναι εγχώρια, είτε εξωτικά, συνομιλούν σε αυτή τη γλώσσα τη βουβή, τη γλώσσα που δε χρειάζεται καμιά μετάφραση, που όμως είναι τόσο ειλικρινής, τόσο άμεση.

Μια γλώσσα στην οποία συνομιλεί ο Μενεξές από την Ελλάδα, με το Μποράγκο από το Χαλέπι της Συρίας ή το Αστεράκι από την χώρα μας με το Κακάου από τη Γουατεμάλα και το Χρυσάνθεμο με την Τρομπέτα του Διαβόλου.

Θα αναρωτηθεί κανείς βέβαια αν η φύση μπορεί από μόνη της και εξ ολοκλήρου να είναι το θέμα μιας ποιητικής συλλογής, πολλώ δε μάλλον μιας ποιητικής συνύπαρξης. Μιλάμε λοιπόν για αμιγώς ρομαντική ποίηση; Όχι, εδώ η φύση, τα άνθη, λειτουργούν ως μαγιά, ως πρώτη ύλη για το εις βάθος εξεταζόμενο θέμα που δεν είναι άλλο από τον ίδιο τον άνθρωπο, ο οποίος ανατέμνεται από την πένα της Κατερίνας και της Μαργαρίτας. Και ανατέμνεται με έναν χειρουργικό τρόπο (δεν θα μπορούσε άλλωστε η ανατομία αυτή να μην είναι χειρουργική), με το νυστέρι της αλληγορίας και του συμβολισμού.

Άνθρωπος και φύση σε μια συνάντηση έξω από γεωγραφικά όρια. Δεν αλλάζει κάτι σε τίποτε από τα δυο, μέσα κι έξω από τις γραμμές του χάρτη, ανεξάρτητα από ζώνες καιρού και βαρομετρικά, μεσημβρινούς και ισημερινούς. Με τον ίδιο μηχανισμό, με τον ίδιο τρόπο λειτουργούν και η φύση και ο άνθρωπος παντού.

Μέσα από αυτή τη συλλογή επιλέγοντας ποιήματα θα μπορούσαν να έχουν φτιαχτεί πολλές μικρότερες συλλογές με διαφορετικές θεματικές, διότι όπως αναφέρθηκε, το σημείο σύγκλισης και το κέντρο βάρους της είναι ο άνθρωπος και οι ιστορίες του, τα πάθη του, οι ματαιώσεις του, τα όνειρα του, όλα εκείνα όσα καθόρισαν και καθορίζουν το διάβα του πάνω στη γη. Το χνάρι δηλαδή που αφήνει στο πέρασμά του.

Διαβάζοντας τα ποιήματα μπορεί να ανατρέξει κανείς και στις σημειώσεις που υπάρχουν στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, όπου εκεί συνοπτικά και με πολύ εύληπτο τρόπο δίνονται πληροφορίες για το κάθε άνθος, ώστε να γίνει ακόμη πιο κατανοητό το τι συμβολίζει κάθε λουλούδι και πώς συνομιλεί με τον άνθρωπο, πώς οι αλήθειες τους φανερώνονται μέσα στα ποιήματα και πώς τα έχουμε συναντήσει ή τα έχουμε βιώσει στον ρου της ζωής μας. Πολύ ουσιαστικό και το επίμετρο της εξαιρετικής Ευσταθίας Δήμου στο τέλος του βιβλίου το οποίο διαβάζοντάς το επικυρώνονται μέσα μας όσα έχουμε εισπράξει από την ανάγνωση. Μπορεί κανείς να το διαβάσει και πριν την ανάγνωση των ποιημάτων, καθώς μας οδηγεί στον απαιτούμενο κάναβο, το νοητό δηλαδή πλέγμα, πάνω στο οποίο είναι σχεδιασμένη και δομημένη η συλλογή.

Και με αφορμή τη λέξη «σχεδιασμένη» που είπα, πρέπει εδώ να σημειώσω πως το βιβλίο αυτό δεν είναι αποτέλεσμα κάποιας έμπνευσης ή κάποιας ενστικτώδους ανάγκης των ποιητριών, είναι θα έλεγα, αποτέλεσμα καταρχήν μιας ποιητικής ωριμότητας η οποία προσέφερε το γόνιμο έδαφος για να διαμορφωθούν οι συνθήκες δόμησης του εν λόγω πονήματος, είναι μια γέννα, όπως κάθε έργο της τέχνης, μια γέννα όμως που προέκυψε από μια εγκυμοσύνη που επιδιώχθηκε και δεν «έτυχε». Και το τονίζω αυτό διότι φαίνεται πως είχαν διαμορφωθεί και ωριμάσει απόλυτα οι συνθήκες για αυτή τη συνομιλία των ποιητριών και έτσι αρμονικά συμπορευτήκαν σε αυτό τον ιδιαίτερο δρόμο, από τη σύλληψη της ιδέας, έως τη συλλογή των πληροφοριών, το πάντρεμα του κάθε άνθους, με μύθους, ιστορίες και συμβάντα, παλιότερα η και σύγχρονα, εγχώρια ή εξωτικά, που στάθηκαν και πρώτη ύλη για τα ποιήματα, όλα όμως σημεία μιας περιμέτρου που εντός του κυκλικού δίσκου που ορίζουν, κλείνουν την ίδια τη ζωή.

Διαβάζοντας, έκανα στον νου μου πολλά ζευγαρώματα λουλουδιών, εννοώ ένα εγχώριο λουλούδι της Λιατζουρα στην ίδια ανθοδέσμη με ένα εξωτικό της Παπαγεωργίου, που καίτοι διαφορετικά στην εμφάνιση στα χρώματα, αναδίνουν το ίδιο άρωμα, έχουν την ίδια επίδραση στις αισθήσεις μας, τα απασχολεί δηλαδή το ίδιο θέμα.

Θα αναφέρω ένα παράδειγμα, αν και έχει τη μαγεία του να τα ανακαλύψει κάποιος μόνος του διαβάζοντας το βιβλίο. Το Ντατούρα της Παπαγεωργίου με το χρυσάνθεμο της Λιάτζουρα. Και τα δυο ποιήματα με αναφορές σε γνωστούς πίνακες ζωγραφικής. Το μεν Ντατούρα, στον αξεπέραστο αντιπολεμικό πίνακα του Τζον Σίνγκερ Σάρτζεντ όπου παρουσιάζει στρατιώτες μετά από επίθεση με χημικά αέρια στον α΄ παγκόσμιο πόλεμο. Έτσι ακριβώς, σαν τα αέρια του πολέμου και αυτό το λουλούδι, η τρομπέτα του διαβόλου είναι ικανό να δηλητηριάσει και να σκοτώσει.

//Ντατούρα ή τρομπέτα του διαβόλου (Αμερική)

Μαργαρίτα Παπαγεωργίου

Ο ένας γραπώνεται στον ώμο

του μπροστινού να προχωρήσει

όπου δεν έχει δέρμα φουσκαλιάσει

όπου δεν πονάει φριχτά

Μερόνυχτα σκοτάδι

τρικλίζουμε χωρίς ανάσα

Κόλαση, τα πάντα σκοτεινά,

πού είναι το ουράνιο τόξο;

Μερόνυχτα σκοτάδι

Πώς μας κατάντησαν φαντάσματα, στοιχειά;

Εμάς, τόσο ένδοξους στρατιώτες.

Εκείνο το βρωμερό λουλούδι φταίει

το λουλούδι του διαβόλου.

Εκείνο και οι Σαμάνοι Ινδιάνοι

Παίρνουνε την εκδίκησή τους

Εκείνοι και τα παλιολούλουδά τους

Τα ζόμπι και οι μάγισσες.

Ζιζάνια, ζιζάνια να ξεριζώσουμε.

Καλά κάναμε και τους πήραμε τη γη τους //

Το δε Χρυσάνθεμο της Λιάτζουρα στον πασίγνωστο πίνακα του (τρελού του Ολλανδού- όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η ποιήτρια ) του Βίνσεντ βαν Γκογκ. Μια εικόνα που δρα ιαματικά πάνω στις φλεγμαίνουσες πληγές που ανοίγουν οι συρράξεις και οι πόλεμοι στον κόσμο.

// Χρυσάνθεμο

Κατερίνα Λιάτζουρα

Απ’ όλα τα χρυσάφια

του κόσμου εγώ ξεχώρισα

εκείνο που στο άνθος έδωσε

το λαμπερό το όνομα

Έπρεπε να χρυσίσει

εξ αρχής στους πίνακες

εκείνου του τρελού του Ολλανδού

το ταπεινό

για να αποκτήσει στη συνέχεια

αμύθητη αξία //

Πολλοί τέτοιοί συνδυασμοί μπορούν να φτιάξουν πολλές διαφορετικές ανθηρές συνθέσεις, που ειτε με τις ομοιότητες ειτε με τις διάφορές τους, άλλοτε συμφωνώντας κι άλλοτε διαφωνώντας, συνομιλούν δυναμικά.

Ο λόγος για τον οποίο γράφει η κάθε ποιήτρια φαίνεται να διαφέρει τόσο ανάμεσα στις δυο τους όσο κι ανάμεσα σε ποιήματα της καθεμιάς. Και άλλοτε πάλι μοιάζει να ξεκινά από το ίδιο ερέθισμα, από την ίδια αφετηρία και να καταλήγει στο ίδιο τέρμα, στο ίδιο σημείο άφιξης. Κι αυτό δίνει μια απίστευτη δύναμη αλλά κι δυναμική στο βιβλίο η οποία και περνάει στον αναγνώστη.

Η Κατερίνα Λιάτζουρα, (που έχει αναλάβει να μας μιλήσει για τα εγχώρια άνθη) με την πείρα ενός κηπουρού, ξέρει πολύ καλά όλες τις ενέργειες εκείνες που πρέπει να κάνει για να είναι ζωντανός και πάντα ανθοφορεμένος ο κήπος της. Ξέρει τα μυστικά τού κάθε λουλουδιού κι άλλοτε μας μιλά γι αυτά άμεσα και κυριολεκτικά, μας περιγράφει την ομορφιά τους, το τρόπο ανθοφορίας τους, τον κύκλο της ζωής τους, ορμώμενη από τις αισθητηριακές της προσλήψεις, (από το τι βλέπουν τα μάτια της, τι μυρωδιές φτάνουν στα ρουθούνια της) κι άλλοτε συνειρμικά μας οδηγεί στον συμβολισμό ή στο υπονοούμενο που εξάγεται από αυτή την εικόνα και τη λειτουργία και είναι άμεσα συνδεδεμένο με τη ζωή, με την κατανόησή της, τη γνώση της, άλλα και την σοφία που μας προφέρει η ίδια η φύση. Με συχνές αναφορές σε θέματα της ελληνικής μυθολογίας όπου βεβαίως είχε σε προεξάρχουσα θέση τη φύση. Μέσα στους στίχους της ο άνθρωπος μετουσιώνεται σε άνθος και το άνθος σε άνθρωπο, μέσα από αυτή την αιώνια μυστική συλλειτουργία τους. Και επιμένει σε αυτή σχέση, επιμένει νιώθοντας αγωνία άλλα και στο βάθος μια σιγουριά (γιατί δεν μπορεί να γίνει και αλλιώς) πως αυτή η σχέση θα κρατηθεί ζωντανή και δυνατή και χρησιμοποιεί την ποίηση ως καταλύτη (ως επιταχυντή δηλαδή αυτής της χημικής αντίδρασης, της χημικής διεργασίας).

H Μαργαρίτα Παπαγεωργίου (που έχει αναλάβει να μας μιλήσει για τα εξωτικά άνθη), μας φέρνει στον νου την εικόνα της μέσα σε ένα δάσος με εξωτικά λουλούδια να τα παρατηρεί να τα αγγίζει διερευνητικά, με σεβασμό και απορία, με χαρά, αγωνία αλλά και συστολή συνάμα και να περιμένει να μιλήσει μαζί τους, να ανταλλάξουν απόψεις για τον άνθρωπο, για τη ζωή, για τις σχέσεις, να περιμένει να αντλήσει από τις ιστορίες τους διδάγματα και διδαχές, να τα αντιστοιχήσει με τις δικές της προσωπικές εμπειρίες και να στείλει το μήνυμα παντού, όπου υπάρχει κήπος στη γη, όπου υπάρχει άνθρωπος. Και να θυμίσει σε όλους πως όπως γεννιέται, ζει, συμπεριφέρεται και πεθαίνει ένα λουλούδι, έτσι ακριβώς αυτόν τον ίδιο κύκλο κάνει και ο άνθρωπος.

Κι ελπίζει, και μας το μεταφέρει μέσα στους στίχους της πως θα διδαχθούμε από τη φύση, θα σκύψουμε πάνω από τα πολύπειρα εξωτικά άνθη και θα αφουγκραστούμε τις ιστορίες τους.

Η αλήθεια, η ομορφιά, η αγάπη για τη φύση παίρνουν μέσα από τα ποιήματά της αυτό το παγκόσμιο μέγεθος που τους αξίζει, σαν αμφίπλευρα διαπερατή μεμβράνη που λειτουργεί άριστα μέσα στα ποιήματά της, δείχνει να ενώνει, να αλληλοεπιδρά και να αναγεννά τη φύση και τον άνθρωπο ταυτόχρονα.

Οι δυο ποιητικές φωνές καίτοι η κάθε μια έχει το χρώμα της, το ύφος της και τον τρόπο της, πετυχαίνουν να συνομιλούν με πλήρη αρμονία, σαν δυο φωνές που τραγουδούν μαζί, άλλοτε κάνοντας η μια την πρώτη φωνή κι άλλη το σεκόντο και άλλοτε το αντίστροφο, μα πάντα σταθερά πάνω στη ίδια μελωδική γραμμή.

Κρατώντας αυτό το βιβλίο στα χέρια μου ένιωσα πως κρατώ ένα φυτολόγιο και μαζί ένα άλμπουμ φωτογραφιών, ένα κλικ στιγμών, συναισθημάτων, λογισμών, ένα φιλοσοφικό εγχειρίδιο. Η ανάγνωση ενός βιβλίου, έτσι κι αλλιώς αλλάζει μορφές, ανάλογα με την οπτική, τις προσλαμβάνουσες και τις εμπειρίες του αναγνώστη.

Σε κάθε περίπτωση, με όποιο τρόπο και αν διαβαστεί αυτή η συλλογή σίγουρα θα μας αφήσει το τύπωμά της. Γιατί είναι τόσο ιδιαίτερη ως ιδέα, ως σύλληψη, ως διάρθρωση.

Το διάβασμα αυτού του βιβλίου είναι εμπειρία!

*Η Βαρβάρα Χριστιά είναι ποιήτρια

(fractal.gr 15.4.2025)