Ανθο-δέσμια τέχνη

Αν οι στίχοι, εδώ, συλλέγουν άνθη, τότε το μπουκέτο αυτής της ποιητικής ανθοφορίας έρχεται να καλλιεργήσει τη δική του γλώσσα – ένα ιδιαίτερο λεξικό των όρων. Μιας και τα ποιήματα έχουν για τίτλο τους λουλούδια, η ονομασία τους διανθίζει τα συμφραζόμενα μεταφορικά και μετωνυμικά: Είναι σαν να ξεδιψούν οι στίχοι από την ίδια πηγή.

Όπως άλλωστε και ο τίτλος διευκρινίζει, «Άνθεα, Εγχώρια και Εξωτικά» – τραβώντας τον πληθυντικό όρο «άνθη» σε μια γραμματική εκζήτηση – το ποιητικό ανθολόγιο περιλαμβάνει δύο λογιών είδη αναλόγως με την καταγωγή τους. Έτερον εκάτερον: Συνταιριάζουν και τα δύο αρμονικά.

Αισθητικά ευθυγραμμισμένα και τα σκίτσα της Ιουλίας Μιχαλέα συμπλέουν με μιας τέτοιας ευγενικής τέχνης το σκεπτικό, μοιράζουν και μοιράζονται μια κοινή ποιητική αύρα. Το σκίτσο από τη μια και το ποίημα από την άλλη μεριά της σελίδας, δημιουργούν έναν αμοιβαίο παλμό και γίνεται το ένα αντιφέγγισμα του άλλου, τόσο που να μην ξέρεις ποιο φωτίζει τι: Το ποίημα δίνει λόγια στην εικόνα ή η εικόνα μεταφέρει στο ποίημα σαν γραμμικό σκίτσο τη γραφή.

Το Επίμετρο της Ευσταθίας Δήμου, στη συνέχεια, θεωρητικοποιεί την τέχνη των αισθήσεων, αναδιφώντας ευαίσθητα το ποιητικό υλικό, ενώ το επεξηγηματικό γλωσσάρι των Σημειώσεων αναζητάει την καταγωγή των όρων: Θα τολμούσα να πω ότι αυτό είναι ένα βιβλίο θηλυκό – άλλωστε δίχως να φοβάται τα στερεότυπα η Marguerite Duras είχε πει πως οι γυναίκες καλλιεργούν συχνά στον λόγο τους το ύφος μιας ρέμβης ανθέων. Να φέρνει τέτοια λεπταίσθητη συγκίνηση η ομόθυμη και ομόθεμη αυτή ποιητική δημιουργία;

Η συνεννόηση των δύο ποιητριών στο εργαστήριο της γραφής φτιάχνει δυο παράλληλες φωνές, οι οποίες μέσα από ένα κοινό ορμητήριο, ξεχωρίζουν ως αυθυπόστατες. Είναι δυο γραφές που διακλαδώνονται, δυο θεματικές που συνυπάρχουν, κρατώντας κάθε μία τον δικό της αυτόνομο κορμό – θα έλεγα καλύτερα, ποτίζοντας τον δικό της ιδιαίτερο μίσχο.

Τα ονόματα των ανθέων ορίζουν μια λεξικογραφία, έναν κατάλογο όρων, μια λίστα περιγραφής. Τέτοιου τύπου καταλόγους συναντούμε συχνά στη λογοτεχνική περιγραφή, όταν ενσωματώνει στην οπτική της ένα κίνητρο εγκυκλοπαιδικό συγκεντρώνοντας τα στοιχεία. Ίσως η διαλογή των λουλουδιών να είναι το ενιαίο υπόβαθρο της δημιουργίας, μια τονικότητα φωνής: Οι ποιήτριες γίνονται εδώ και συλλέκτριες. Μεταφέροντας ονόματα ανθέων συμβάλλουν και στην ανάπτυξη της ποιητικής μεταφοράς. Άλλωστε το κάθε λουλούδι έχει ένα ή περισσότερα μηνύματα να δώσει, να υποβάλει έναν ολόκληρο κόσμο νοηματοδοτήσεων μέσα από το παιχνίδι του συμβολισμού και της αλληγορίας.

Κι αν κάτι τέτοιο είναι το κοινό υπόβαθρο της δημιουργίας τους, οι δύο ενότητες των εγχωρίων και εξωτικών ανθέων ορίζουν καθεμία κι από έναν αυτόνομο χώρο στη συλλογή. Η μικρογεωγραφία αυτή, μπορούμε να πούμε πως γίνεται μια ξέχωρη ποιητική περιπλάνηση, μια διάκριτη νοηματική επεξεργασία. Στην περίπτωση της Κατερίνας Λιάτζουρα, τα Εγχώρια Άνθη που εμμένουν στον τόπο, βαθαίνουν σε χρόνο· αρχαίες μυθολογικές αναφορές ανοίγουν σύγχρονα περάσματα στον κόσμο, ενώ ένα εύλαλο ποιητικό υποκείμενο υπερασπίζεται κάμποσες φορές το βίωμά του σε πρώτο γραμματικό πρόσωπο: «Κάποτε σπόρους ανάμειξα / με αμύγδαλα και μέλι / Και έπλασα γλυκά / αιθέρια έλαια κτερίσματα / και στα Κύθηρα με κατάνυξη / θεούς και ημίθεους φίλεψα / με την γλύκα τους / τους γήινους έρωτές τους / να θρέψουν / Άφθαρτοι και αθάνατοι / στην ελληνική ύπαιθρο / οι χρυσαφένιοι σπόροι («Αμάραντος ή Ελίχρυσος ο Πολύτιμος» σ. 15).

Το κλίμα του αρχαιοπρεπούς αυτού λόγου με την ωραία ποιητική οικονομία που μεταφέρει μια αύρα καβαφική, θα βρει στη συνέχεια ένα ζωηρό παρόν στη σύγχρονη ομιλία, όπως γίνεται λ.χ. στο απόσπασμα «στην Γαρφουλίτσα» (σ. 50). Το βίωμα, εδώ, υποκλίνεται, το αντικείμενο της παράδοσης θριαμβεύει· η ύλη της παράδοσης γίνεται έμπνευση, ποιητική ζύμη. Λόγος ακατάστατος, συνειρμικός, ασύνδετο σχήμα που έρχεται να συνδέσει μυρωδιές, εικόνες και μνήμες. Κάπως έτσι, η συντελεσμένη φράση ανοίγει σε σημασίες. Κι ο στίχος έρχεται να ενσωματώσει όλα τα άρρητα που φέρνει στο μυαλό του ο αναγνώστης.

Στα «Άνθεα Εξωτικά» της Μαργαρίτας Παπαγεωργίου, αντίστοιχα, η περιπλάνηση και ανακάλυψη του ανοίκειου, μας φέρνει μπροστά στην οικειότητα της σύγχρονης επικαιρότητας, σε κοινωνίες και πολιτισμούς, μέσα από ένα παγκόσμιο βλέμμα. Ξέχωρο και το ανθρωπολογικό στοιχείο ανταμώνει με το πολιτισμικό, οι ορολογίες των λουλουδιών μεταφέρουν μαζί και το βαρύ άρωμά τους. «Δεν είμαι άνθρωπος εγώ. / Είμαι γυναίκα» μας εξομολογείται το σπάνιο ινδικό είδος φυτού, Σιρούι Λίλυ (σ. 93), ενώ η Μιμόζα η ντροπαλή του Αμαζονίου αναπτύσσει και με σήματα μορς το μήνυμά της σε μια ποιητική πολυγλώσσα (σ. 83). Άλλωστε, όπως υπογραμμίζουν οι σημειώσεις, «τα φυτά μιλάνε μεταξύ τους με ήχους κλικαριστούς (20 έως 100 kilohertz) όταν κάτι δεν πάει καλά στο περιβάλλον τους», αφού «κάθε φυτό έχει τη δική του υπερηχητική «υπογραφή»» (σ. 123).

Να είναι η ενσωμάτωση του ηχητικού κώδικα εδώ, μια άλλη έκφραση του κώδικα της γλώσσας; Όπως και να ’χει, η ποιητική γραφή συμφιλιώνει και τους δυο κώδικες, συνηγορώντας στην αντίληψη ότι η ποίηση είναι πάνω απ’ όλα ρυθμός και μελωδία, γι’ αυτό και για την κατανόησή της χρειάζεται να διαβαστεί δυνατά. Το νόημα, άλλωστε, διαμορφώνεται ακόμα και μέσα από τις συνηχήσεις, τις ηχητικές συγγένειες των λέξεων. Το άνθος «Μποράγκο» για παράδειγμα που κατάγεται από το Χαλέπι της Συρίας, «συνηχεί με τη λέξη κουράγιο» (σ. 126). Ένας απολύτως σύμφωνος με τα γεγονότα συσχετισμός – συμβολισμός: «Σκοτώθηκε από βόμβα μες στον κήπο του / κι ο μικρός γιος του Ιμπραήμ / παρέμεινε ορφανός στην προσφυγιά / με ένα μποράγκο στην καρδιά απ’ τον πατρογονικό του κήπο (σ. 89).

Αν «η ουσία του κόσμου είναι ένα λουλούδι», τότε η ουσιαστική αυτή ποίηση αγγίζει τις παρυφές του κόσμου με ευαισθησία.

Εφημερίδα Θεσσαλίας (27.4.2025)

* η Μαγδαληνή Θωμά είναι συγγραφέας