Marrom e Amarelo (κατά λέξη: καφέ και κίτρινο)

Ο Βραζιλιάνος συγγραφέας Paulo Scott με το μυθιστόρημά του «Φαινότυποι» (πρωτότυπος τίτλος Marrom e Amarelo), που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Gutenberg (μτφρ. Αθηνά Ψυλλιά, 2025), επιχειρεί να διερευνήσει τη φυλή και τους δεσμούς αίματος στην Βραζιλία. Το μυθιστόρημα υπήρξε υποψήφιο για το Booker Prize 2022 και προκάλεσε έντονες συζητήσεις γύρω από την έννοια της φυλετικής ταυτότητας και τα όρια του προνομίου σε μια κοινωνία που επιμένει να αυτοπροσδιορίζεται ως «μετα-φυλετική».

Η Βραζιλία είναι ένα κράτος πολυεθνοτικό, δηλαδή ένα κράτος που περιλαμβάνει πολλά διαφορετικά έθνη ή εθνοτικές ομάδες υπό μια ενιαία κεντρική κυβέρνηση. Αυτή η ποικιλομορφία έχει ως αποτέλεσμα οι πολίτες να αναζητούν την φυλετική τους ταυτότητα, που όμως δεν θέλουν να εξαρτάται ή να καθορίζεται μονάχα από την απόχρωση του δέρματος τους. Και παρά το γεγονός ότι -θεωρητικά τουλάχιστον- η διαφορετικότητα θα έπρεπε να είναι σεβαστή και να οδηγεί στην αποδοχή και την συμπερίληψη του ατόμου, στην Βραζιλία μεσουρανεί ένα ιδιαίτερο είδος ρατσισμού που είναι γνωστό ως “colorismo” (κολορισμός ή χρωστικοκρατία). Σύμφωνα με την καθηγήτρια πανεπιστημίου και συγγραφέα Alessandra Devulsky¹ η δημιουργία της ταυτότητας ενός μαύρου ατόμου είναι μια κατασκευή της “λευκοκρατίας”, που έχει να κάνει με την ιεράρχηση των πολιτών της Βραζιλίας σύμφωνα με την απόχρωση του δέρματος τους· σε αυτή την ιεράρχηση, η νόρμα είναι η λευκή ταυτότητα των πολιτών, που αποδίδεται στην ευρωπαϊκή αποικιοκρατική προέλευση τους, σε αντιδιαστολή με τις άλλες ταυτότητες, που όσο πιο σκουρόχρωμο είναι το δέρμα, τόσο πιο εύκολα συσχετίζεται το άτομο με την αφρικανική του προέλευση, που με τη σειρά της παραπέμπει στο δουλεμπόριο και την δουλοκρατία. Συνεπώς στην κορυφή της ιεραρχίας βρίσκεται για άλλη μια φορά ο λευκός πολίτης που απολαμβάνει προνόμια, για να ακολουθήσουν τα άτομα με άλλες αποχρώσεις δέρματος, και να καταλήξουν τα μαύρα άτομα στο τέλος της ιεράρχησης, που και πάλι παραγκωνίζονται από την ιστορία και την πολιτεία. Επίσης να αναφερθώ ότι ο τίτλος του μυθιστορήματος παραπέμπει σε όρο που συναντάμε στην επιστήμη της Βιολογίας, όπου “φαινότυπος” είναι το σύνολο των εμφανών χαρακτηριστικών ενός οργανισμού (όπως το χρώμα του δέρματος, των ματιών ή το ύψος) που προκύπτουν από την αλληλεπίδραση των γονιδίων (γονότυπος) με το περιβάλλον. Σημειωτέον ότι στο κοινωνικό πλαίσιο, ο όρος συνδέεται με την αντίληψη της φυλετικής ταυτότητας και τον αυτοπροσδιορισμό του ατόμου.

Στο κέντρο της αφήγησης του Scott βρίσκεται ο Φεντερίκο, ένας λευκός άντρας από το Πόρτο Αλέγκρε, γιος μιας οικογένειας με ανάμικτη καταγωγή, που έρχεται αντιμέτωπος με την πιο οδυνηρή πτυχή της ταυτότητάς του: το γεγονός ότι, αν και “μαύρος” σε καταγωγή, συχνά “περνά” για λευκός (white-passing), απολαμβάνοντας αθέλητα προνόμια που ο αδελφός του ο Λορένσο, που το χρώμα του δέρματος του είναι μαύρο, δεν είχε ποτέ γνωρίσει. Εν συντομία σχετικά με την πλοκή: ο Φεντερίκο καλείται να συμμετάσχει σε μια κυβερνητική επιτροπή για την εφαρμογή ποσοστώσεων υπέρ των μαύρων, των μιγάδων και των ιθαγενών στην εισαγωγήτων φοιτητών στα Πανεπιστημιακά Ιδρύματα, ενώ παράλληλα τρέχει και η ιστορία της ανιψιάς του, που συνελήφθη σε μια διαδήλωση. Το γεγονός ότι βρέθηκε πάνω της ένα περίστροφο, που είχαν κρύψει στα νεανικά τους χρόνια τα δυο αδέρφια, -συγκαλύπτοντας έναν κοινό φίλο τους που διέπραξε φόνο, βγάζει στην επιφάνεια πολλά γεγονότα του παρελθόντος, που ο πρωταγωνιστής θα ήθελα να είχε ξεχάσει. Μέσα από την πλοκή αυτή ο συγγραφέας συσχετίζει την πολιτική ευθύνη του κράτους, με την ατομική ευθύνη του πολίτη της Βραζιλίας. Από την μια λειτουργεί η επιτροπή ως μικρογραφία της ίδιας της χώρας, ένας χώρος διαπραγμάτευσης, αντιφάσεων, αλλά και αθέατων προκαταλήψεων, και από την άλλη η οικογένεια που λειτουργεί ως ένας ιερός δεσμός που είναι αδιαπραγμάτευτος.

Θα τολμούσα να ισχυριστώ ότι ο Scott χρησιμοποιεί αυτή την αδελφική σχέση ως εργαστήριο για τη μελέτη του φυλετικού βιώματος, της ενοχής, και της αμφισημίας που συνοδεύει κάθε προνόμιο που στηρίζεται στην εξωτερική εμφάνιση. Ο Φεντερίκο προσπαθεί να συμφιλιώσει τη βιολογική του κληρονομιά με την κοινωνική του θέση, κι αυτή η διαρκής σύγκρουση διαμορφώνει το εσωτερικό δράμα του βιβλίου. Η αφήγηση είναι εξομολογητική, με μεγάλες, ρέουσες προτάσεις, σαν ένα συνεχές ρεύμα συνείδησης που συνδυάζει παρόν και παρελθόν, προσωπική μνήμη και συλλογική ιστορία. Ο χρόνος δεν ακολουθεί γραμμική πορεία, αλλά σπάζει, επανέρχεται, κυμαίνεται ανάμεσα σε εικόνες παιδικής ηλικίας, σκηνές πολιτικής συζήτησης και υπαρξιακού στοχασμού. Το ύφος, πυκνό και απαιτητικό, είναι μέρος της ταυτότητας του έργου. Ένα πολυεπίπεδο λογοτεχνικό έργο, που δεν επιζητά απαντήσεις, αλλά αντιθέτως αποκαλύπτει την αμηχανία και τα αδιέξοδα των αντιρατσιστικών εγχειρημάτων. Ο Scott απορρίπτει τον διδακτισμό και, αντί να παραδίδει μια «πολιτικά ορθή» αλληγορία, επιμένει να φωτίζει τις αντιφάσεις των ηρώων του: ο Φεντερίκο θέλει να πολεμήσει τον ρατσισμό, αλλά δεν μπορεί να αγνοήσει τα προνόμιά του· θέλει να επανασυνδεθεί με τον αδελφό του, αλλά ο εγωισμός και η ντροπή του το εμποδίζουν.

Ο ρατσισμός “colorismo” στη Βραζιλία είναι θαρρώ πιο ύπουλος από τον θεσμικό ρατσισμό: δεν διαχωρίζει απλώς λευκούς και μαύρους, αλλά διαβαθμίζει, ιεραρχεί, μετράει τις αποχρώσεις του δέρματος ως κοινωνικό κεφάλαιο. Ο Scott το γνωρίζει αυτό εκ των έσω, καθώς ο ίδιος έχει αναφερθεί δημόσια στην εμπειρία του να μεγαλώνει σε μια χώρα όπου «όσο πιο ανοιχτός είσαι, τόσο λιγότερο μαύρος θεωρείσαι». Έτσι, οι «Φαινότυποι» λειτουργούν όχι μόνο ως αφήγηση προσωπικής ενοχής, αλλά και ως πολιτική πράξη, μια απόπειρα να χαρτογραφηθεί η λεπτή γραμμή που χωρίζει τη συνείδηση του θύματος από τη συνενοχή του προνομιούχου. Τα αντιρατσιστικά εγχειρήματα είναι από μόνα τους εξαιρετικά δύσκολα και πολύπλοκα σε οποιαδήποτε κλίμακα, πόσο μάλλον όταν το εγχείρημα έχει και λογοτεχνική υφή. Κατά την άποψη μου αποτελεί συγγραφικό ατού του Scott, η ικανότητα του να μετατρέπει τη θεωρητική συζήτηση γύρω από τη φυλή σε λογοτεχνική εμπειρία. Ταυτόχρονα το ανοιχτό τέλος αφήνει μια αίσθηση εκκρεμότητας. Όμως ίσως αυτό ακριβώς είναι το μήνυμα του Scott: δεν μπορεί να υπάρξει ολοκλήρωση σε μια κοινωνία που δεν έχει ακόμη λογαριαστεί με το παρελθόν της. Και το παρελθόν της Βραζιλίας είναι σκοτεινό και απάνθρωπο.

Εν κατακλείδι οι «Φαινότυποι» δεν είναι απλώς ένα μυθιστόρημα για τον ρατσισμό· είναι μια εξερεύνηση της ενοχής, της οικογένειας και της ευθραυστότητας της ταυτότητας. Ο Scott καταγράφει με οξυδέρκεια το πώς ο καθένας μας διαπραγματεύεται την εικόνα του στον καθρέφτη της κοινωνίας και πώς οι πιο βαθιές διαφορές δεν είναι πάντα ορατές με το μάτι. Με τη γλωσσική του τόλμη και την ηθική του καθαρότητα, ο Scott αποδεικνύει ότι ένα έργο μπορεί να είναι ουσιαστικά πολιτικό, χωρίς να παύει να είναι και σημαντικά λογοτεχνικό.

***1.«Colorismo. Feminismus plurais», Jandaira (2021)

(literature.gr 27.10.2025)